Z zaciekawieniem zapoznaję się z Poematem Boga Człowieka, Marii Valtorty dziełem powstałym podczas II Wojny Światowej, a będącym efektem rzekomych objawień prywatnych jakich doznawała autorka. W sieci pojawia się ogromna ilość komentarzy na ten temat, a na You Tube bardzo krytyczne filmy dotyczące dzieła, gdzie środowiska tradycji katolickiej nazywają je wręcz objawieniami diabelskimi (warto nadmienić, że Nową Mszę nazywają dziełem szatana (LINK)). Te same środowiska mają duże zastrzeżenia do objawień św. Faustyny Kowalskiej... Zatem żeby wiedzieć z czym mamy do czynienia sięgniemy w tym wpisie do stanowiska Kościoła i przedstawmy jego ewolucję na przełomie lat.
Ewolucja stanowiska Kościoła katolickiego wobec objawień Marii Valtorty i Poematu Boga-Człowieka
Historia stosunku Kościoła katolickiego do pism Marii Valtorty, przede wszystkim do dzieła znanego początkowo jako Il Poema dell'Uomo-Dio (Poemat Boga-Człowieka), a obecnie wydawanego też jako L'Evangelo come mi è stato rivelato (Ewangelia, jak mi została objawiona), jest złożona i przez lata była przedmiotem licznych kontrowersji. Szczególnie istotne jest rozróżnienie pomiędzy osobistą opinią poszczególnych duchownych, zgodą na publikację dzieła, jego formalnym potępieniem, zniesieniem Indeksu Ksiąg Zakazanych oraz – przede wszystkim – kwestią uznania jego rzekomego nadprzyrodzonego pochodzenia.
Analiza dokumentów od 1948 r. aż do najnowszego stanowiska Dykasterii Nauki Wiary z 2025 r. pokazuje, że stanowisko Kościoła rzeczywiście zmieniało się w odniesieniu do sposobu traktowania dzieła, ale nigdy nie nastąpiło jego oficjalne uznanie jako autentycznego objawienia prywatnego.
Początki dzieła i pierwsi duchowni związani z Marią Valtortą
Maria Valtorta rozpoczęła w 1943 r. zapisy doświadczeń mistycznych, wizji i dyktand, które dotyczyły przede wszystkim życia Jezusa Chrystusa. Powstał w ten sposób ogromny materiał, który później został opracowany i opublikowany jako Poemat Boga-Człowieka. Valtorta przedstawiała swoje doświadczenia jako nadprzyrodzone wizje, w których miała oglądać wydarzenia z życia głównie Jezusa, Maryi i apostołów. Piszę głównie, ponieważ I tom (z którym się zapoznaję) jest poświęcony rodzicom Matki Bożej - świętej Annie, Joachimowi, ale pojawiają się w nim też rodzice Jana Chrzciciela (Zachariasz i Elżbieta).
Od początku Valtorta znalazła duchownych, którzy byli przekonani o wartości jej doświadczeń. Szczególną rolę odegrali zakonnicy z zakonu Serwitów, przede wszystkim o. Romualdo Migliorini oraz o. Corrado Berti. Ten ostatni był teologiem i jednym z najważniejszych propagatorów dzieła. To właśnie jego działalność doprowadziła do przedstawienia rękopisów władzom kościelnym.
Najważniejszym wydarzeniem pierwszego okresu była audiencja u papieża Piusa XII.
Pius XII i audiencja z 1948 roku
26 lutego 1948 r. papież Pius XII przyjął na audiencji o. Corrado Bertiego, o. Romualda Miglioriniego i o. Andreę Cecchina. Według późniejszego świadectwa uczestników papież odniósł się przychylnie do możliwości publikacji dzieła i miał powiedzieć, aby publikować je w takiej postaci, w jakiej zostało przedstawione.
Wydarzenie to stało się później podstawą twierdzenia zwolenników Valtorty, że Pius XII zatwierdził jej objawienia. Jest to jednak interpretacja idąca zdecydowanie dalej niż pozwalają na to dostępne dokumenty. Nawet jeśli przyjąć relację uczestników audiencji, nie wynika z niej formalne stwierdzenie przez papieża, że wizje Valtorty mają pochodzenie nadprzyrodzone. Nie było to również formalne uznanie stwierdzające autentyczność objawień.
Wkrótce po tej audiencji pojawiło się zdecydowanie bardziej krytyczne stanowisko Świętego Oficjum.
Święte Oficjum w 1949 roku
W 1949 r. sprawą rękopisów Valtorty zajęło się Święte Oficjum, czyli ówczesna kongregacja odpowiedzialna za ochronę doktryny katolickiej. W decyzji z 17 lutego 1949 r. sprzeciwiono się publikowaniu dzieła. Dokumentacja tej sprawy wskazuje również na negatywną ocenę jego rzekomego charakteru nadprzyrodzonego.
W ten sposób już w czasie pontyfikatu Piusa XII pojawiła się zasadnicza różnica pomiędzy relacjonowaną przychylnością papieskiej audiencji a stanowiskiem Świętego Oficjum.
Jest to jeden z najważniejszych elementów całej historii. Nie można więc przedstawić jej w uproszczony sposób: Pius XII zatwierdził objawienia, a później Kościół je odrzucił.
Dokładniej należałoby powiedzieć, że Pius XII podczas prywatnej audiencji wyraził zgodę na publikację według świadectwa jej uczestników, ale nie ogłosił, że dzieło pochodzi od Boga, natomiast Święte Oficjum już w 1949 r. zajęło stanowisko krytyczne wobec jego publikacji.
Publikacja dzieła i wpisanie na Indeks Ksiąg Zakazanych
Pomimo zastrzeżeń Świętego Oficjum dzieło zaczęło być publikowane. W latach pięćdziesiątych ukazały się kolejne tomy, a środowisko zwolenników Valtorty zaczęło się powiększać.
Decydujący moment nastąpił jednak w 1959 r. 16 grudnia Święte Oficjum zdecydowało o umieszczeniu dzieła na Indeksie Ksiąg Zakazanych. Decyzję tę zatwierdził papież Jan XXIII.
W styczniu 1960 r. L'Osservatore Romano opublikowało informację o decyzji oraz krytyczny komentarz określający dzieło jako Una vita di Gesù malamente romanzata, czyli Życie Jezusa źle zbeletryzowane. Było to bardzo wyraźne odrzucenie sposobu przedstawiania dzieła jako autentycznej relacji z życia Jezusa.
Stanowisko Kościoła w tym okresie było zatem zdecydowanie negatywne. Nie chodziło jedynie o to, że Kościół nie potwierdzał nadprzyrodzonego pochodzenia wizji. Dzieło zostało formalnie objęte zakazem poprzez wpisanie na Indeks.
W 1961 r. Święte Oficjum ponownie zajęło stanowisko wobec kolejnego wydania, potwierdzając, że wcześniejsze zastrzeżenia pozostają aktualne.
Rok 1966 – zniesienie Indeksu, ale nie rehabilitacja Valtorty
Kolejny ważny etap nastąpił w 1966 r. Po Soborze Watykańskim II Kongregacja Nauki Wiary ogłosiła zniesienie prawnego charakteru Indeksu Ksiąg Zakazanych. W oficjalnej notyfikacji Stolicy Apostolskiej z 14 czerwca 1966 r. (LINK) stwierdzono jednak bardzo istotną rzecz: Indeks przestał mieć moc prawa kościelnego i związanych z nim sankcji, ale nadal miał znaczenie moralne jako ostrzeżenie przed dziełami mogącymi zagrażać wierze i moralności.
Jest to niezwykle ważne dla właściwego zrozumienia dalszej historii Valtorty.
Zniesienie Indeksu nie oznaczało, że wszystkie książki, które wcześniej się na nim znajdowały, zostały przez Kościół pozytywnie zatwierdzone. Nie oznaczało również, że Poemat Boga-Człowieka został uznany za autentyczne objawienie.
W oficjalnych dokumentach Stolicy Apostolskiej dotyczących zniesienia Indeksu można znaleźć zarówno notyfikację z 14 czerwca 1966 r. (LINK), jak i późniejszy dekret z 15 listopada 1966 r. (LINK), który wyjaśniał skutki prawne tej decyzji.
Od 1966 r. nie można więc poprawnie mówić, że Valtorta nadal znajdowała się na obowiązującym prawnie Indeksie. Nie można jednak na tej podstawie twierdzić, że Kościół dokonał rehabilitacji jej objawień.
Stanowisko kardynała Josepha Ratzingera w 1985 roku
Sprawa powróciła w 1985 r., kiedy prefektem Kongregacji Nauki Wiary był kard. Joseph Ratzinger, późniejszy papież Benedykt XVI.
Kard. Ratzinger przypomniał wówczas wcześniejsze stanowisko Świętego Oficjum wobec dzieła Valtorty i przestrzegał przed jego rozpowszechnianiem oraz rekomendowaniem jako źródła objawień. W ten sposób potwierdzał, że zniesienie Indeksu nie może być rozumiane jako pozytywna ocena dzieła.
Stanowisko kard. Ratzingera jest istotne również dlatego, że późniejsi zwolennicy Valtorty próbowali przedstawiać go jako duchownego, który ostatecznie zaakceptował jej dzieło. Dokumenty nie dają jednak podstaw do takiego prostego wniosku. W 1985 r. kard. Ratzinger nie uznał wizji Valtorty za autentyczne objawienie.
Przełom w latach 1992–1993
W latach 1992–1993 pojawił się jednak nowy element, który można określić jako zmianę sposobu traktowania dzieła.
W 1992 r. abp Dionigi Tettamanzi, pełniący wówczas funkcję sekretarza generalnego Konferencji Episkopatu Włoch, odniósł się do kwestii publikowania dzieła. Z jego stanowiska wynikało, że publikacja może być kontynuowana, ale konieczne jest jasne zastrzeżenie, iż przedstawianych przez Valtortę wizji i dyktand nie należy uważać za pochodzenia nadprzyrodzonego.
Podobne stanowisko zostało następnie potwierdzone w 1993 r. w związku z odpowiedzią przekazaną przez kard. Ratzingera. Sens tego stanowiska był bardzo ważny: dzieło może funkcjonować jako tekst religijny i literacki, ale nie wolno przedstawiać go jako zatwierdzonego przez Kościół objawienia prywatnego (i tego się będziemy trzymali).
Oznaczało to zatem pewne złagodzenie praktycznego stosunku do książki. Wcześniej była ona zakazana i znajdowała się na Indeksie. Teraz mogła być publikowana i czytana, ale z wyraźnym zastrzeżeniem co do jej charakteru.
Nie była to jednak zmiana stanowiska w kwestii prawdziwości objawień.
Można ją przedstawić następująco:
1959–1961: dzieło jest zakazane i podlega krytycznej ocenie Kościoła,
1992–1993: dzieło może być publikowane i czytane, ale nie wolno przedstawiać jego wizji i dyktand jako nadprzyrodzonych.
Jest to bardzo istotna różnica.
Czy w latach 1992–1993 nastąpiła rehabilitacja Valtorty?
Nie. Nastąpiła raczej zmiana statusu publikacji, a nie zmiana oceny nadprzyrodzonego charakteru wizji.
Kościół nie ogłosił, że Maria Valtorta jest autentyczną wizjonerką. Nie ogłoszono również, że jej wizje zostały uznane za pochodzące od Boga.
W praktyce oznaczało to możliwość traktowania Poematu Boga-Człowieka jako dzieła literackiego o tematyce religijnej, ale bez przypisywania mu statusu objawienia prywatnego.
To rozróżnienie jest kluczowe, ponieważ w późniejszych latach część zwolenników Valtorty przedstawiała możliwość publikowania dzieła jako dowód jego kościelnego uznania. Tymczasem możliwość publikacji nie jest równoznaczna z uznaniem nadprzyrodzonego pochodzenia.
Nowe normy dotyczące objawień prywatnych z 2024 roku
Kolejnym ważnym wydarzeniem były nowe normy dotyczące rozeznawania domniemanych zjawisk nadprzyrodzonych, opublikowane przez Dykasterię Nauki Wiary w 2024 r.
Dokument ten zmienił częściowo sposób, w jaki Kościół formalnie klasyfikuje takie zjawiska. Szczególnie istotne jest, że nawet pozytywna decyzja Nihil obstat (nic nie stoi na przeszkodzie) nie oznacza automatycznie stwierdzenia, że dane wydarzenie ma pochodzenie nadprzyrodzone.
Jest to ważne w kontekście Valtorty, ponieważ pokazuje, że współczesna praktyka Kościoła jeszcze wyraźniej oddziela dopuszczenie pewnej praktyki lub lektury od uznania jej nadprzyrodzonego pochodzenia.
Oficjalne stanowisko Dykasterii Nauki Wiary z 22 lutego 2025 roku
Najważniejszym i najbardziej jednoznacznym dokumentem dotyczącym Valtorty jest jednak stanowisko Dykasterii Nauki Wiary z 22 lutego 2025 r.
W oficjalnym komunikacie Dykasterii Nauki Wiary Press Release regarding the Writings of Maria Valtorta Stolica Apostolska stwierdziła co następuje (LINK):
Stolica Apostolska często otrzymuje prośby zarówno od duchowieństwa, jak i o świeckich o wyjaśnienie stanowiska Kościoła w sprawie pism Marii Valtorty, takie jak jej twórczość, Il poema dell’Uomo Dio (Poemat człowieka-Boga), obecnie znana pod tytułem, L’Evangelo przychodzi mi è stato rivelato (Ewangelia jako objawiona Mi) i inne publikacje.
Należy powtórzyć, że rzekome „wizje”, „objawienia” i „wiadomości” zawarte w pismach Marii Valtorty – lub, w każdym razie, przypisywane do nich – nie można uznać za mające nadprzyrodzone pochodzenie. Raczej powinny być uważane po prostu za formy literackie, których autor używał do opowiadania życia Jezusa Chrystusa na swój sposób.
W swojej długiej tradycji Kościół nie przyjmuje jako normatywnego Apokryfów Ewangelii i innych podobnych tekstów, ponieważ nie uznaje ich za będące inspiracją Boga. Zamiast tego Kościół odnosi się do czytanych wnikliwie natchnionych Ewangelii.
Watykan, 22 lutego 2025 r.
Powyższy dokument ma szczególne znaczenie, ponieważ nie jest prywatnym listem pojedynczego biskupa ani opinią teologa. Jest to oficjalne stanowisko Dykasterii Nauki Wiary dotyczące pism Marii Valtorty, opublikowane w odpowiedzi na pytania duchownych i świeckich.
Ostateczna ocena ewolucji stanowiska Kościoła
Całą historię można więc przedstawić jako proces przechodzenia od ograniczenia i potępienia publikacji do dopuszczenia dzieła jako literatury religijnej, przy jednoczesnym zachowaniu negatywnej oceny jego rzekomego charakteru nadprzyrodzonego.
W 1948 r. pojawiła się życzliwa reakcja Piusa XII na możliwość publikacji, ale nie była ona formalnym uznaniem objawień. W 1949 r. Święte Oficjum zajęło stanowisko krytyczne. W 1959 r. dzieło zostało umieszczone na Indeksie Ksiąg Zakazanych, a w 1960 r. L'Osservatore Romano opublikowało bardzo krytyczną ocenę.
W 1966 r. zniesiono Indeks jako instytucję prawną, lecz sama ta decyzja nie oznaczała rehabilitacji znajdujących się na nim książek. Oficjalna notyfikacja Kongregacji Nauki Wiary wyraźnie rozróżniała zniesienie sankcji prawnej od moralnego ostrzeżenia dotyczącego dzieł mogących zagrażać wierze i moralności.
W 1985 r. kard. Ratzinger nadal odnosił się do wcześniejszej negatywnej oceny dzieła. W latach 1992–1993 nastąpiła natomiast istotna zmiana praktyczna: dzieło mogło być publikowane i czytane, ale z wyraźnym zastrzeżeniem, że wizje i dyktanda Valtorty nie są uznawane za pochodzenia nadprzyrodzonego.
Wreszcie w 2025 r. Dykasteria Nauki Wiary oficjalnie potwierdziła właśnie tę interpretację. Nie tylko nie uznała Valtorty za autentyczną wizjonerkę, lecz wyraźnie stwierdziła, że jej rzekome wizje, objawienia i komunikacje nie mogą być uważane za pochodzenia nadprzyrodzonego.
Podsumowując: Kościół nigdy oficjalnie nie uznał objawień Marii Valtorty za autentyczne objawienia nadprzyrodzone.
Dlatego też twierdzenie, że Kościół najpierw potępił Valtortę, a później uznał jej objawienia, nie znajduje potwierdzenia w dokumentach kościelnych. Znacznie bliższe prawdzie jest stwierdzenie, że Kościół przeszedł od zakazu publikacji i formalnego umieszczenia dzieła na Indeksie do dopuszczenia jego lektury jako dzieła literackiego o tematyce religijnej, zachowując jednak niezmienione stanowisko co do jego rzekomego pochodzenia nadprzyrodzonego.
Warto na koniec jeszcze dodać, że nieprawdziwe są informacje, jakoby trwał proces beatyfikacyjny Marii Valtorty (mimo tego, że trwają starania LINK). Pisarka nie ma obecnie otwartego procesu beatyfikacyjnego i nie jest formalnie Służebnicą Bożą.
Trzymając się powyższych faktów, jak i wskazań Kościoła będziemy tutaj sukcesywnie przedstawiali fakty, które ujęły nas w tym dziele.