Niedawno otrzymałem niezwykły prezent. Był to niewielki, mocno zniszczony medalik, który — według relacji osoby przekazującej mi ten przedmiot — należał niegdyś do jednego z Żołnierzy Wyklętych. Nie znam jego nazwiska ani pseudonimu. Nie znam również okoliczności, w jakich medalik znalazł się w jego posiadaniu. Sam przedmiot wydał mi się jednak na tyle interesujący, że postanowiłem przyjrzeć mu się bliżej, przeprowadzić ostrożną konserwację, a następnie spróbować odtworzyć jego historię.
Medalik ma zaledwie 25 mm wysokości i 15 mm szerokości, nie licząc uszka do zawieszania. Wykonano go z aluminium. Jest to pamiątka Pierwszej Komunii Świętej, ozdobiona po obu stronach reliefowymi przedstawieniami religijnymi.
Na jednej stronie znajduje się kielich eucharystyczny, nad którym umieszczono promienistą hostię z monogramem IHS. Kompozycję uzupełniają motywy winorośli, symbolicznie związanej z Eucharystią. W otoku widnieje napis: PAMIĄTKA PIERWSZEJ KOMUNJI ŚW. Warto zwrócić uwagę na słowo komunji. Jest to dawna forma zapisu, używana przed reformą polskiej ortografii z 1936 roku. Nie oznacza to oczywiście, że medalik musiał powstać przed tą datą, ponieważ stare wzory i matryce mogły być wykorzystywane również później. Stanowi jednak istotną wskazówkę chronologiczną.
Druga strona jest jeszcze ciekawsza. Przedstawia Jezusa Chrystusa udzielającego Komunii Świętej klęczącym przed Nim dzieciom. To właśnie ta scena skłoniła mnie do dalszych poszukiwań. Chciałem ustalić, czy twórca medalika opracował ją samodzielnie, czy też wykorzystał istniejący wcześniej wzór graficzny.
Najważniejszym odkryciem okazał się jednak drobny szczegół, początkowo niemal niewidoczny. W dolnej części reliefu, obok postaci klęczącego chłopca, dostrzegłem sygnaturę KS (lub RS, ale bardziej prawdopodobne to KS - pierwsza litera jest ostro wytarta).
Litery te odpowiadają oznaczeniu warszawskiej firmy Kasprzykiewicz i Szmakfefer, związanej z produkcją i handlem dewocjonaliami w pierwszej połowie XX wieku. Przedsiębiorstwo działało przy ulicy Bielańskiej 5 w Warszawie. Znane są inne medaliki religijne opatrzone sygnaturą KS, w tym egzemplarze aluminiowe, zbliżone rozmiarami do mojego.
Nie odnalazłem dotychczas identycznego medalika w katalogach kolekcjonerskich ani muzealnych. Dlatego przypisanie go tej firmie należy traktować jako bardzo prawdopodobne, ale jeszcze nie ostatecznie potwierdzone. Jeżeli jednak identyfikacja sygnatury jest poprawna, mamy do czynienia z wyrobem warszawskiego przedsiębiorstwa działającego w okresie, gdy Polska odzyskała niepodległość i przeżywała dwudziestolecie międzywojenne. Wszystkie dostępne przesłanki wskazują, że medalik mógł powstać w pierwszych dekadach XX wieku, najprawdopodobniej w okresie międzywojennym.
Postanowiłem również poszukać pierwowzoru przedstawienia Chrystusa udzielającego Komunii dzieciom. Okazało się, że podobne sceny były popularne na europejskich obrazkach pierwszokomunijnych na przełomie XIX i XX wieku.
Szczególnie interesujące są dawne francuskie obrazki religijne. Jeden z odnalezionych przykładów, datowany według opisu sprzedawcy na 1902 rok, przedstawia Chrystusa i klęczących przed Nim chłopców. Inne, pochodzące z pierwszych dziesięcioleci XX wieku, ukazują Zbawiciela udzielającego Eucharystii dzieciom, niekiedy w otoczeniu aniołów lub ornamentów roślinnych. Znalazłem także udokumentowaną pamiątkę Pierwszej Komunii z 1927 roku, przechowywaną w zbiorach University of Dayton.
Nie odnalazłem dotychczas identycznego medalika w katalogach kolekcjonerskich ani muzealnych. Dlatego przypisanie go tej firmie należy traktować jako bardzo prawdopodobne, ale jeszcze nie ostatecznie potwierdzone. Jeżeli jednak identyfikacja sygnatury jest poprawna, mamy do czynienia z wyrobem warszawskiego przedsiębiorstwa działającego w okresie, gdy Polska odzyskała niepodległość i przeżywała dwudziestolecie międzywojenne. Wszystkie dostępne przesłanki wskazują, że medalik mógł powstać w pierwszych dekadach XX wieku, najprawdopodobniej w okresie międzywojennym.
Postanowiłem również poszukać pierwowzoru przedstawienia Chrystusa udzielającego Komunii dzieciom. Okazało się, że podobne sceny były popularne na europejskich obrazkach pierwszokomunijnych na przełomie XIX i XX wieku.
Szczególnie interesujące są dawne francuskie obrazki religijne. Jeden z odnalezionych przykładów, datowany według opisu sprzedawcy na 1902 rok, przedstawia Chrystusa i klęczących przed Nim chłopców. Inne, pochodzące z pierwszych dziesięcioleci XX wieku, ukazują Zbawiciela udzielającego Eucharystii dzieciom, niekiedy w otoczeniu aniołów lub ornamentów roślinnych. Znalazłem także udokumentowaną pamiątkę Pierwszej Komunii z 1927 roku, przechowywaną w zbiorach University of Dayton.
Przedstawia ona Jezusa z kielichem i hostią oraz klęczącego chłopca. Zachowały się informacje o francuskiej drukarni i miejscu uroczystości. Z kolei w polskiej publikacji historycznej odnalazłem reprodukcję obrazka pierwszokomunijnego z 1936 roku, również wykorzystującego przedstawienie Chrystusa i dzieci w przestrzeni kościoła.
Żaden z tych przykładów nie jest dokładną kopią sceny widocznej na medaliku. Pokazują jednak, że jego ikonografia należała do szeroko rozpowszechnionej tradycji religijnej. Możliwe, że warszawski rytownik przygotowujący matrycę korzystał z jednego z popularnych europejskich obrazków komunijnych. Nie można też wykluczyć istnienia wspólnego, starszego pierwowzoru, z którego czerpali różni twórcy.
To zagadnienie pozostaje otwarte.
Co ciekawe, reklamy zamieszczane w warszawskiej prasie kościelnej w latach dwudziestych XX wieku potwierdzają, że obrazki pierwszokomunijne i medaliki były wówczas powszechnie oferowanymi dewocjonaliami. Stanowiły ważny element religijnej codzienności polskich rodzin. Dziecko przystępujące do Pierwszej Komunii Świętej otrzymywało często nie tylko pamiątkowy obrazek, ale również medalik, krzyżyk lub różaniec. Przedmioty te przechowywano niekiedy przez całe życie. I tutaj wracamy do historii mojego egzemplarza. Należał do Żołnierza Wyklętego, można przypuszczać, że jego właściciel otrzymał go jeszcze jako dziecko, być może w czasach II Rzeczypospolitej. Byłby więc świadkiem kolejnych etapów życia człowieka, któremu przyszło dorastać w niepodległej Polsce, przeżyć dramat II wojny światowej, a następnie zetknąć się z rzeczywistością narzuconej Polsce władzy komunistycznej. Zapewne właściciel nosił medalik podczas wojny, zabrał go do lasu, miał go przy sobie w czasie działalności konspiracyjnej. Niestety bez ustalenia nazwiska właściciela i historii przekazywania przedmiotu nie możemy mówić o udokumentowanym faktem historycznym. Nie zmienia to jednak znaczenia samej pamiątki. W czasach, gdy wielu ludzi należących do powojennego podziemia niepodległościowego zostało zamordowanych, uwięzionych lub zmuszonych do ukrywania swojej przeszłości, podobne drobiazgi mogły być jednymi z nielicznych przedmiotów zachowanych po dawnym życiu. Nie przedstawiały wartości materialnej, ale były związane z rodziną, dzieciństwem, wiarą i światem, który bezpowrotnie przeminął. Jako człowieka wierzącego szczególnie porusza mnie to, że medalik nie przedstawia żadnego symbolu wojskowego ani patriotycznego. Przedstawia Chrystusa udzielającego Komunii Świętej dzieciom. Jest pamiątką pierwszego świadomego uczestnictwa w Eucharystii, a więc wydarzenia, które dla katolika ma znaczenie głęboko osobiste. Nie wiem, jaką rolę odgrywała wiara w życiu jego dawnego właściciela. Być może medalik był dla niego przedmiotem codziennej modlitwy. Być może nosił go na szyi przez wiele lat (to najbardziej prawdopodobne). A może po prostu przechowywał jako wspomnienie rodzinnego domu? Każda z tych możliwości jest prawdopodobna, lecz żadnej nie potrafimy dziś potwierdzić.
Udało się natomiast ustalić znacznie więcej, niż początkowo przypuszczałem. Z niewielkiego, zniszczonego medalika wyłonił się ślad dawnego warszawskiego rzemiosła, historii polskich dewocjonaliów i europejskiej ikonografii pierwszokomunijnej. Sygnatura KS pozwoliła wskazać prawdopodobnego producenta, dawna ortografia pomogła określić okres powstania, a poszukiwania podobnych przedstawień pokazały, skąd mogła wywodzić się jego kompozycja.
Ten niewielki medalik ma prawdopodobnie około stu lat. Przetrwał wojnę, komunizm i kolejne dziesięciolecia. Nie znamy jego pełnych losów, ale dzięki kilku milimetrom reliefu i dwóm niemal niewidocznym literom udało się przywrócić mu część historii.
Poszedłem krok dalej i poprosiłem AI żeby dokonała własnej rekonstrukcji medalika i obrazka - oto wyniki kolejnych etapów:
Żaden z tych przykładów nie jest dokładną kopią sceny widocznej na medaliku. Pokazują jednak, że jego ikonografia należała do szeroko rozpowszechnionej tradycji religijnej. Możliwe, że warszawski rytownik przygotowujący matrycę korzystał z jednego z popularnych europejskich obrazków komunijnych. Nie można też wykluczyć istnienia wspólnego, starszego pierwowzoru, z którego czerpali różni twórcy.
To zagadnienie pozostaje otwarte.
Co ciekawe, reklamy zamieszczane w warszawskiej prasie kościelnej w latach dwudziestych XX wieku potwierdzają, że obrazki pierwszokomunijne i medaliki były wówczas powszechnie oferowanymi dewocjonaliami. Stanowiły ważny element religijnej codzienności polskich rodzin. Dziecko przystępujące do Pierwszej Komunii Świętej otrzymywało często nie tylko pamiątkowy obrazek, ale również medalik, krzyżyk lub różaniec. Przedmioty te przechowywano niekiedy przez całe życie. I tutaj wracamy do historii mojego egzemplarza. Należał do Żołnierza Wyklętego, można przypuszczać, że jego właściciel otrzymał go jeszcze jako dziecko, być może w czasach II Rzeczypospolitej. Byłby więc świadkiem kolejnych etapów życia człowieka, któremu przyszło dorastać w niepodległej Polsce, przeżyć dramat II wojny światowej, a następnie zetknąć się z rzeczywistością narzuconej Polsce władzy komunistycznej. Zapewne właściciel nosił medalik podczas wojny, zabrał go do lasu, miał go przy sobie w czasie działalności konspiracyjnej. Niestety bez ustalenia nazwiska właściciela i historii przekazywania przedmiotu nie możemy mówić o udokumentowanym faktem historycznym. Nie zmienia to jednak znaczenia samej pamiątki. W czasach, gdy wielu ludzi należących do powojennego podziemia niepodległościowego zostało zamordowanych, uwięzionych lub zmuszonych do ukrywania swojej przeszłości, podobne drobiazgi mogły być jednymi z nielicznych przedmiotów zachowanych po dawnym życiu. Nie przedstawiały wartości materialnej, ale były związane z rodziną, dzieciństwem, wiarą i światem, który bezpowrotnie przeminął. Jako człowieka wierzącego szczególnie porusza mnie to, że medalik nie przedstawia żadnego symbolu wojskowego ani patriotycznego. Przedstawia Chrystusa udzielającego Komunii Świętej dzieciom. Jest pamiątką pierwszego świadomego uczestnictwa w Eucharystii, a więc wydarzenia, które dla katolika ma znaczenie głęboko osobiste. Nie wiem, jaką rolę odgrywała wiara w życiu jego dawnego właściciela. Być może medalik był dla niego przedmiotem codziennej modlitwy. Być może nosił go na szyi przez wiele lat (to najbardziej prawdopodobne). A może po prostu przechowywał jako wspomnienie rodzinnego domu? Każda z tych możliwości jest prawdopodobna, lecz żadnej nie potrafimy dziś potwierdzić.
Udało się natomiast ustalić znacznie więcej, niż początkowo przypuszczałem. Z niewielkiego, zniszczonego medalika wyłonił się ślad dawnego warszawskiego rzemiosła, historii polskich dewocjonaliów i europejskiej ikonografii pierwszokomunijnej. Sygnatura KS pozwoliła wskazać prawdopodobnego producenta, dawna ortografia pomogła określić okres powstania, a poszukiwania podobnych przedstawień pokazały, skąd mogła wywodzić się jego kompozycja.
Ten niewielki medalik ma prawdopodobnie około stu lat. Przetrwał wojnę, komunizm i kolejne dziesięciolecia. Nie znamy jego pełnych losów, ale dzięki kilku milimetrom reliefu i dwóm niemal niewidocznym literom udało się przywrócić mu część historii.
Poszedłem krok dalej i poprosiłem AI żeby dokonała własnej rekonstrukcji medalika i obrazka - oto wyniki kolejnych etapów:
Piękne prawda?
Materiały źródłowe i porównawcze
University of Dayton, Marian Library, Holy Cards Collection — pamiątka Pierwszej Komunii z 1927 roku: LINK
University of Dayton, Marian Library, Holy Cards Collection — pamiątka Pierwszej Komunii z 1927 roku: LINK
Publikacja historyczna dostępna w repozytorium RCIN, zawierająca reprodukcję polskiej pamiątki pierwszokomunijnej z 1936 roku: LINK
Archiwalny opis kolekcjonerski medalika sygnowanego KS, przypisywanego firmie Kasprzykiewicz i Szmakfefer: LINK
Francuski obrazek komunijny, według opisu sprzedawcy datowany na 1902 rok: LINK













Brak komentarzy:
Prześlij komentarz