sobota, 17 października 2026

Czy zalecenia przypisywane św. Tomaszowi z Akwinu mogły stanowić jedno ze źródeł duchowości obecnej w „O naśladowaniu Chrystusa”?


Dzieliło ich niemal dwieście lat. Święty Tomasz z Akwinu (1225–1274) był jednym z największych teologów i filozofów średniowiecza. Tomasz a Kempis (ok. 1380–1471) zasłynął natomiast jako autor jednego z najważniejszych dzieł duchowości chrześcijańskiej – O naśladowaniu Chrystusa (drugi po Piśmie Świętym najpopularniejszy tekst naszej religii). Pierwszy kojarzy się nam z potęgą rozumu, scholastyką i poszukiwaniem prawdy, drugi z pokorą, modlitwą i życiem wewnętrznym. Czy jednak ich nauki rzeczywiście były tak odległe?
 

Do postawienia tego pytania skłoniła mnie lektura niewielkiego tekstu De modo studendi, czyli O sposobie studiowania, tradycyjnie przypisywanego św. Tomaszowi z Akwinu. Jest to krótki list skierowany do brata Jana, który prosi autora o wskazówki dotyczące zdobywania wiedzy. Odpowiedź okazuje się zaskakująca. Zamiast szczegółowych zaleceń dotyczących lektury książek, zapamiętywania czy prowadzenia dysput, otrzymujemy przede wszystkim rady dotyczące życia duchowego. Autor zaleca milczenie, modlitwę, czystość sumienia, umiłowanie samotności, unikanie zbędnych rozmów oraz naśladowanie ludzi świętych. Wiedza okazuje się więc czymś więcej niż gromadzeniem wiadomości. Aby naprawdę stać się mądrym, trzeba najpierw nauczyć się panować nad sobą. Warto przy tym zaznaczyć, że autentyczność De modo studendi pozostaje przedmiotem dyskusji historyków. Choć tekst od wieków przypisywano Akwinacie, współczesne opracowanie Corpus Thomisticum zalicza go do dzieł o nieustalonym autorstwie.
 

Z kolei O naśladowaniu Chrystusa, powstałe w XV wieku w środowisku devotio moderna, stanowi znacznie obszerniejszy przewodnik po życiu duchowym. Jego cztery księgi prowadzą czytelnika od wyrzeczenia się próżności świata, przez kształtowanie życia wewnętrznego, aż po głęboką więź z Chrystusem i rozważania eucharystyczne. Czytając oba teksty, dostrzegłem podobieństwa, które postanowiłem sprawdzić, porównując ich oryginalne łacińskie sformułowania. Zadziwiające podobieństwa:

1. Nadmierna poufałość – najbardziej uderzająca zbieżność

W De modo studendi znajdujemy następujące zalecenie: Nemini te multum familiarem ostendas, quia nimia familiaritas parit contemptum. W moim tłumaczeniu: Nie okazuj nikomu zbytniej poufałości, ponieważ nadmierna poufałość rodzi lekceważenie.

Tymczasem ósmy rozdział pierwszej księgi O naśladowaniu Chrystusa nosi tytuł: De cavenda nimia familiaritate – O unikaniu nadmiernej poufałości.

Co więcej, w drugim ustępie tego rozdziału Tomasz a Kempis pisze: Charitas est habenda ad omnes, sed familiaritas non expedit. Miłość należy okazywać wszystkim, lecz poufałość nie jest wskazana. W obu tekstach występuje to samo charakterystyczne wyrażenie nimia familiaritas. Podobna jest również konstrukcja myśli: chrześcijanin powinien żywić życzliwość wobec wszystkich, ale nie każda bliskość służy jego życiu duchowemu. Różnica dotyczy uzasadnienia. Autor De modo studendi przestrzega, że nadmierna poufałość odciąga od studiowania. Tomasz a Kempis widzi w niej przede wszystkim zagrożenie dla skupienia na Bogu.

To moim zdaniem najbardziej interesująca zbieżność obu dzieł. Nie dowodzi ona jeszcze bezpośredniego zapożyczenia, ale zasługuje na uwagę. 

2. Samotność i cela – niemal identyczny obraz życia duchowego

W De modo studendi czytamy: Cellam frequenter diligas si vis in cellam vinariam introduci. Często miłuj swoją celę, jeśli pragniesz zostać wprowadzony do komnaty wina. To ostatnie sformułowanie nawiązuje do biblijnej Pieśni nad Pieśniami i tradycyjnego obrazu duchowej bliskości Boga. Tymczasem w dwudziestym rozdziale pierwszej księgi O naśladowaniu Chrystusa Tomasz a Kempis pisze: In cella invenies, quod de foris saepius amittes. W celi odnajdziesz to, co poza nią często tracisz. A następnie: Cella continuata dulcescit. Cela, w której się stale przebywa, staje się słodka. Tutaj podobieństwo jest szczególnie wyraźne. W obu tekstach cela nie jest miejscem odosobnienia rozumianego jako kara czy ucieczka od ludzi. Staje się przestrzenią spotkania z Bogiem.

Co ciekawe, oba dzieła posługują się nie tylko podobnym przesłaniem, ale także tym samym konkretnym obrazem – cella. Jest to jednak obraz powszechnie obecny w duchowości monastycznej, dlatego sam w sobie nie stanowi dowodu bezpośredniej inspiracji.

3. Milczenie – warunek życia wewnętrznego

Autor De modo studendi zaleca: Tardiloquum te esse iubeo et tarde ad locutorium accedentem. Zalecam ci powściągliwość w mówieniu i niespieszenie się do rozmównicy. W O naśladowaniu Chrystusa, w rozdziale dziesiątym pierwszej księgi, zatytułowanym De superfluitate verborum – O nadmiarze słów – znajdujemy słowa: Vellem me pluries tacuisse, et inter homines non fuisse. Wolałbym był nieraz milczeć i nie przebywać między ludźmi.

Obaj autorzy dostrzegają niebezpieczeństwo nadmiernej rozmowności. Milczenie nie jest jednak dla nich celem samym w sobie. Ma chronić człowieka przed rozproszeniem i umożliwiać głębszą refleksję.

4. Nie zajmuj się sprawami innych

W De modo studendi pojawia się krótka wskazówka: Nihil quaere penitus de factis aliorum. Nie dociekaj spraw innych ludzi. W jedenastym rozdziale pierwszej księgi O naśladowaniu Chrystusa czytamy natomiast: Multam possumus pacem habere, si volumus nos cum aliorum dictis et factis quae ad nostram curam non spectant non occupare. Możemy zachować wiele pokoju, jeśli nie będziemy zajmować się słowami i czynami innych, które nie należą do naszej troski. Tutaj podobieństwo jest szczególnie ciekawe z językowego punktu widzenia. W obu fragmentach występuje odniesienie do czynów innych ludzi – factis aliorum oraz aliorum dictis et factis. W obu przypadkach zalecenie dotyczy powstrzymywania się od niepotrzebnego zainteresowania cudzym życiem.

5. Naśladowanie świętych

W De modo studendi znajdujemy wskazówkę: Sanctorum et bonorum imitari vestigia non omittas. Nie zaniedbuj naśladowania śladów świętych i dobrych ludzi. Natomiast Tomasz a Kempis poświęca osiemnasty rozdział pierwszej księgi przykładom świętych ojców – De exemplo Sanctorum Patrum. Pisze tam: Intuere Sanctorum Patrum vivida exempla. Przyglądaj się żywym przykładom świętych ojców. W tym przypadku podobieństwo dotyczy przede wszystkim treści. Obaj autorzy podkreślają, że człowiek nie powinien poprzestawać na poznawaniu zasad dobrego życia. Potrzebuje również konkretnych wzorów, które będzie mógł naśladować.

Czy mamy do czynienia z inspiracją?


Porównanie łacińskich tekstów pozwala sformułować ostrożny, ale interesujący wniosek. Niektóre podobieństwa mają charakter ogólny i wynikają zapewne ze wspólnego dziedzictwa chrześcijańskiej duchowości. Milczenie, samotność, pokora i naśladowanie świętych były przecież obecne już w nauczaniu Ojców Pustyni (nasz tekst o Apoftegmatach jest TUTAJ), a następnie w tradycji benedyktyńskiej i innych nurtach życia monastycznego.

Inne zbieżności wydają się jednak bardziej charakterystyczne. Dotyczy to zwłaszcza wyrażenia nimia familiaritas, obrazu celi jako miejsca duchowego wzrastania oraz ostrzeżeń przed zajmowaniem się czynami innych ludzi. Zwraca uwagę również to, że kilka zaleceń występujących w jednym krótkim liście odnajdujemy rozwiniętych w kolejnych rozdziałach pierwszej księgi O naśladowaniu Chrystusa.

Czy Tomasz a Kempis znał De modo studendi? Nie możemy tego obecnie stwierdzić. Nie dysponujemy dowodem, że czytał właśnie ten tekst, a podobieństwa słowne nie są na tyle wyjątkowe, aby wykluczyć wspólne, wcześniejsze źródła. Można jednak postawić hipotezę, że zalecenia zawarte w liście przypisywanym Akwinacie należały do tego samego nurtu duchowej tradycji, z którego później wyrastało O naśladowaniu Chrystusa. Możliwość bezpośredniej inspiracji pozostaje pytaniem otwartym.

Wiedza, która prowadzi do Boga

Jest jeszcze jedna, być może najważniejsza kwestia. De modo studendi rozpoczyna się od pytania, jak zdobywać skarb wiedzy – thesaurus scientiae. Autor zaleca stopniowe poznawanie rzeczy, przechodzenie od łatwiejszych do trudniejszych, uważne słuchanie, rozumienie przeczytanych tekstów i zachowywanie zdobytych wiadomości w pamięci. Tomasz a Kempis stawia natomiast pytanie jeszcze głębsze: jaką wartość ma wiedza, jeśli nie prowadzi do przemiany człowieka? Już w pierwszym rozdziale O naśladowaniu Chrystusa czytamy: Quid prodest tibi alta de Trinitate disputare, si careas humilitate, unde displiceas Trinitati? Cóż ci pomoże rozprawianie o wzniosłych sprawach Trójcy Świętej, jeśli zabraknie ci pokory i przez to nie podobasz się Trójcy? Nie jest to potępienie rozumu ani nauki. Jest to przypomnienie, że wiedza sama w sobie nie czyni człowieka świętym. Właśnie tutaj dostrzegam najważniejszą więź między tymi dwoma dziełami. Autor De modo studendi uczy, że zdobywanie wiedzy wymaga odpowiedniego ukształtowania charakteru. Tomasz a Kempis przypomina, że ostatecznym celem życia chrześcijanina nie jest posiadanie wiedzy, lecz zjednoczenie z Chrystusem. Pierwszy pokazuje drogę do mądrości, drugi przypomina, dokąd ta droga powinna prowadzić. Być może Tomasz a Kempis rzeczywiście inspirował się listem przypisywanym Akwinacie. Być może obaj czerpali z tego samego, znacznie starszego źródła chrześcijańskiej tradycji. Niezależnie od odpowiedzi ich nauki spotykają się w jednym punkcie: człowiek może posiadać ogromną wiedzę, a mimo to pozostać duchowo ubogi. Może też wiedzieć niewiele, lecz dzięki pokorze, modlitwie i miłości być blisko Boga.

I jest to myśl, która po tylu stuleciach wcale nie straciła na aktualności.

Literatura

De modo studendi, tekst łaciński, Corpus Thomisticum, oprac. Enrique Alarcón: https://www.corpusthomisticum.org/xas.html

Thomas a Kempis, De imitatione Christi, Liber I, tekst łaciński: https://la.wikisource.org/wiki/De_imitatione_Christi/I

Thomas a Kempis, De imitatione Christi, Liber II: https://la.wikisource.org/wiki/De_imitatione_Christi/II

Wszystkie polskie tłumaczenia fragmentów łacińskich zamieszczonych w artykule są tłumaczeniami własnymi. Tekst jest chroniony prawami autorskimi

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz