Prof. Kucharczyk, reparacje i niemieckie interesy. Kto kształtuje polską pamięć?
Niedawno był 1 września, kolejna rocznica napaści Niemiec na Polskę, która rozpoczęła II wojnę światową. Niby Niemcy pamiętają a i my nie zapomnieliśmy. Jednak minęło już ponad 80 lat i współczesny dialog polsko-niemiecki, zwłaszcza na poziomie regionalnym, bardzo często odwołuje się do pojęć humanitaryzmu, pojednania oraz wspólnej dbałości o ślady przeszłości. Jednym z najbardziej widocznych przejawów tej współpracy są poszukiwania i ekshumacje szczątków niemieckich żołnierzy. Działalność ta, prowadzona w Polsce przez Pracownię Badań Historycznychi Archeologicznych POMOST, zyskała status istotnego elementu lokalnej polityki pamięci. Odnalezienie szczątków około 24 tysięcy osób oraz ścisła, wieloletnia współpraca z niemiecką organizacją państwową Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. stanowią bezdyskusyjny fakt materialny. Finansowanie tych prac z budżetu federalnego Niemiec tworzy jednak obiektywną zależność kontraktową, która sprawia, że działania te wykraczają daleko poza ramy zwykłego, bezinteresownego wolontariatu. Skala tego instytucjonalnego zakorzenienia stała się w pełni widoczna wiosną 2026 roku, kiedy to lider Pracowni, Tomasz Czabański, został odznaczony Krzyżem Zasługi na Wstędze Orderu Zasługi RFN, a w oficjalnej laudacji ambasady wprost wskazano na jego zaangażowanie zbieżne z niemieckimi interesami.
Naturalnym, społecznym zapleczem dla tych procesów stało się niemieckie ziomkostwo Heimatkreis Meseritz oraz powiązana z nim struktura Heimatkreisgemeinschaft Birnbaum, którymi kieruje Albrecht Fischer von Mollard. Środowisko to przez lata zbudowało silną pozycję, stając się partnerem nie tylko dla archeologów, ale i dla lokalnych polskich instytucji publicznych. To właśnie dzięki tej współpracy w Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej otwarto stałą ekspozycję poświęconą dawnej ludności niemieckiej o ciekawym tytule Niemcy i Inni mieszkańcy Międzyrzecza. Obecność tej wystawy sama w sobie jest elementem dokumentowania wielokulturowości regionu, jednak w szerszej perspektywie unaocznia problem proporcji oraz granic wpływu na niezależność lokalnych instytucji kultury.
Wyrazistym przejawem tych napięć stała się sytuacja wokół wykładu profesora Grzegorza Kucharczyka, zorganizowanego w międzyrzeckim muzeum i poświęconego historycznym stosunkom polsko-niemieckim. Fakt poruszenia podczas tego wystąpienia tematu niemieckich reparacji wojennych dla Polski wywołał zdecydowaną reakcję ze strony lidera POMOST-u. Tomasz Czabański skierował wówczas oficjalne pismo protestacyjne do Starosty Międzyrzeckiego, przesyłając je jednocześnie do wiadomości ambasadora Niemiec oraz przewodniczącego Heimatkreis Meseritz. Oburzenie faktem publicznej dyskusji o odszkodowaniach wojennych w polskim muzeum, zakomunikowane równolegle polskiemu samorządowcowi i zagranicznym podmiotom, pokazuje, jak daleko sięgają nieformalne próby nadzoru nad regionalną narracją.
Ta dostrzegalna asymetria staje się jeszcze bardziej wyraźna, gdy zauważymy, że historia ofiar niemieckich w tym samym powiecie – związana z takimi zbrodniami jak Akcją T4 (zbrodnią medyczną w pobliskim szpitalu w Obrzycach) czy z podobozami koncentracyjnymi, jenieckimi i obozami pracy przymusowej, pozostają na dalszym planie, a systematyczny ciężar badań nad nią nadal nie jest instytucjonalnie realizowany. Podobną wybiórczość widać przy analizowaniu oficjalnych, publicznych wspomnień rodzinnych propagowanych przez samego Albrechta Fischeravon Mollard. W oficjalnej narracji ziomkostwa losy jego rodziny, dawnych właścicieli majątku w Trzcielu, są przedstawiane niemal wyłącznie przez pryzmat wojennej ucieczki w styczniu 1945 roku, utraty pałacu, ciężkich warunków zimowych oraz powojennej krzywdy uchodźczej.
W tych wspomnieniach uderza specyficzny sposób portretowania polskich robotników rolnych z majątku von Mollardów – Izydora Mrozika, Stanisława oraz młodej kucharki Marii. Niemiecka relacja chętnie eksponuje ich sylwetki, cytując słowa Marii, która miała zapewniać niemieckiego dziedzica o polskiej ochronie, czy opisując Izydora, który pod osłoną tajemnicy zgodził się powozić wozem ewakuacyjnym i ruszyć z niemiecką rodziną w nieznane, aż do Harzu. Ta literacka konstrukcja ma służyć budowaniu obrazu rzekomo harmonijnych, humanitarnych relacji, w których polscy pracownicy ponad podziałami narodowościowymi wspierają swoich chlebodawców. Prawdziwy dramat tych ludzi został jednak wpleciony w narrację o niemieckich ofiarach. W rzeczywistości polscy robotnicy, wyrwani ze swoich domów w realiach wojennej okupacji, musieli najpierw zabezpieczyć logistycznie ucieczkę właścicieli Trzciela, a po rozwiązaniu niemieckiego konwoju zostali pozostawieni sami sobie. Droga powrotna Izydora i Stanisława na terytorium Polski to świadectwo samotnej, pieszej wędrówki przez zrujnowany kraj, linie frontu, doświadczenie głodu i niebezpiecznych zatrzymań przez radzieckie komendantury. Wykorzystywanie ich trudnego losu do legitymizacji dawnych elit jako bezstronnych ofiar wojny pęka jednak w zderzeniu z faktami z innych okresów działalności tej rodziny.
Starsze badania historyczne oparte na niemieckich aktach wojskowych jednoznacznie wskazały brata ostatniego właściciela majątku, Eduarda Fischera von Mollard, jako aktywnego działacza nacjonalistycznej Jungdeutsche Partei oraz dowódcę grupy bojowej powiązanej z Abwehrą, co w przededniu wojny doprowadziło do jego aresztowania przez polskie władze pod zarzutem szpiegostwa i dywersji. Najnowsze odkrycia archiwalne przynoszą jednak jeszcze mocniejszy i w pełni udokumentowany element do tej układanki. Udostępnione niedawno w internecie przez rząd Stanów Zjednoczonych zasoby archiwalne zawierają oryginalną, personalną kartę członkowską NSDAP należącą do Gerda Fischera von Mollard – ostatniego pana na Trzcielu i ojca obecnego przewodniczącego Heimatkreis.
Dokument ten bezsprzecznie dowodzi, że wstąpił on w szeregi partii Adolfa Hitlera już pierwszego listopada 1930 roku, otrzymując numer członkowski 357668. Fakt ten całkowicie burzy kreowany współcześnie obraz przedstawiający go jako apolitycznego kapitana Wehrmachtu, który padł ofiarą dziejowej zawieruchy. Pokazuje to, że u zarania wojennych dramatów i późniejszych wysiedleń z tego regionu stała głęboka, ideologiczna radykalizacja lokalnych niemieckich elit, które współtworzyły narodowy socjalizm na długo przed oficjalnym przejęciem władzy w Niemczech. O tym fakcie współczesne ziomkostwa pod przewodnictwem Albrechta Fischera von Mollard wolą jednak milczeć w swoich oficjalnych publikacjach.
W tle tych wielkich procesów historycznych i współczesnych sporów o kształt pamięci pojawiają się również skomplikowane karty biograficzne samych polskich pośredników tego dialogu. Kwestia wiarygodności publicznej i transparentności dotyka bezpośrednio Tomasza Czabańskiego ze Stowarzyszenia POMOST. W literaturze naukowej opartej na zasobach Instytutu Pamięci Narodowej zostały opublikowane konkretne dane ewidencyjne i operacyjne, w tym numery kart oraz nazwy spraw, wskazujące na jego rejestrację w maju tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego roku jako Tajnego Współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie Paweł. Choć dane te stanowią trwały element publicznie dostępnego stanu wiedzy archiwalnej i nie mogą być traktowane jako anonimowa plotka, nie zastępują one pełnego procesu sądowego ani nie odbierają zainteresowanemu prawa do przedstawiania własnej wersji wydarzeń. Całość tych powiązań – od tajnych archiwów PRL, przez amerykańskie odkrycia dotyczące wczesnego członkostwa w NSDAP, aż po współczesne niemieckie ordery państwowe, próby blokowania debat o reparacjach i instrumentalne traktowanie wojennych losów polskich robotników – pokazuje, że regionalna polityka pamięci nie jest przestrzenią neutralną. Prawdziwe, trwałe pojednanie polsko-niemieckie nie może opierać się na selektywnej ciszy albo na stawianiu znaku równości między ofiarami po obu stronach. Wymaga natomiast odwagi do zmierzenia się z pełną, nierzadko bardzo niewygodną prawdą historyczną i do zadośćuczynienia.
Bibliografia:
Waldemara Handke, Wyczytane czyli szkice i notatki z teczek SB, Leszno 2008, s. 121-126. https://www.heimatkreis-meseritz.de/4_58.htm https://www.pomost.net.pl/374,tomasz_czabanski.html https://www.heimatkreis-meseritz.de/3_12.htm https://www.heimatkreis-meseritz.de/1_5.htm https://historiajarocina.pl/note/edward-fischer-von-mollard-szpiegujacy-pasjonat-lotnictwa/ https://www.volksbund.de/en/a-brief-introduction https://elka.pl/content/view/26179/80/ https://polskiemiesiace.ipn.gov.pl/mie/form/r67590757525,Czabanski-Tomasz-07-12-1958-imie-ojca-Ewaryst.html
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz