wtorek, 10 listopada 2026

„Godzinki” – jak modlitwa do Maryi kształtowała duszę i oblicze Rzeczypospolitej


Zaczynamy znów doceniać tę niezwykłą modlitwę, która za pomocą poezji i melodyjnego śpiewu opiewa chwałę Matki Bożej. Ale nie wszyscy może wiedzą, że Godzinki wywarły ogromny wpływ na sztukę sakralną. W niej teologia, sztuki plastyczne i architektura splotły się w dzieło ukazujące świat mistyki chrześcijańskiej.

I nic w tym dziwnego, bo choć korzenie modlitwy są średniowieczne, to potęga jej oddziaływania i rozkwit w Rzeczypospolitej wywodzą się ze świata baroku i kontrreformacji. Kościół musiał wówczas bronić się przed reformacją oraz zagrożeniem ze strony Imperium Osmańskiego. Właśnie wtedy, w tym niespokojnym czasie, u progu XVII wieku, jezuici rozpropagowali w Rzeczypospolitej polski przekład (prawdopodobnie Jakuba Wujka) tej dawnej modlitwy. Część badaczy uważa, że jej łaciński pierwowzór napisał żyjący na przełomie XIV i XV wieku włoski franciszkanin Leonardo Nagaroli, inni zaś przypisują autorstwo bł. Piotrowi Rodriguezowi (1531–1617). Tekst zatwierdzony przez Stolicę Apostolską w 1615 roku, wydrukowano nad Wisłą już w roku 1616. Śpiew nabożeństwa oparto na melodii IX Kyrie ze mszy o Matce Bożej według chorału gregoriańskiego oraz psalmodycznego recytatywu. 



Sam tekst nabożeństwa wzorowano na modlitwie brewiarzowej, wyraźnie dzieląc ją na poszczególne godziny: jutrznię, prymę, tercję, sekstę, nonę, nieszpory i kompletę. Siedem części utworu jest także nawiązaniem do tradycji jeszcze starszej, sięgającej Starego Testamentu, polegającej na siedmiokrotnym oddawaniu Bogu czci w świątyni jerozolimskiej, czego odbicie znajdujemy w Psalmie 119: Siedmiokroć na dzień wysławiam Ciebie (Ps 119, 164). Pomimo tak odwiecznych inspiracji, strofy te są oparte na starotestamentowych obrazach i symbolach, a nie na wersetach biblijnych i psalmach. Dlatego Maryja jest ukazana w nich jako Oblubienica z Pieśni nad Pieśniami lub jako Mądrość z Księgi Mądrości.
 

Śpiewane nabożeństwo szybko stało się bardzo popularne. Nucili je nie tylko królowie (bardzo lubił je Zygmunt III Waza), lecz także rycerze ruszający na bitwy, a nawet chłopi na nabożeństwach majowych i adwentowych. Alegorie z Godzinek szybko znalazły zresztą kolejne zastosowanie. Otóż ówczesna Rzeczpospolita postrzegała Maryję jako swoją Królową i Hetmankę, więc modlitwa wzbogaciła się o wymowę militarną. Maryja stała się twierdzą do obrony zgotowaną i – zgodnie z kontrreformacyjną koncepcją Kościoła Walczącego i Tryumfującego – jawiła się jako ogromna czartu, w szyku obóz silny. Ten wojskowy aspekt modlitwy sprawił, że symbole z Godzinek oraz wizerunki maryjne zaczęto masowo grawerować na rycerskich ryngrafach oraz wotach dziękczynnych fundowanych po wielkich bitwach pod Chocimiem czy Wiedniem.


Szybko te skojarzenia zmaterializowały się w postaci dzieł sztuki i to wszelkiego rodzaju. Najbardziej bezpośrednio w architekturze – kościoły i klasztory zaczęto wznosić na kształt fizycznych fortec. Przykładem tego typu jest kresowy klasztor w Berdyczowie, a także kościoły na pograniczu zachodnim, w pobliżu protestanckiego żywiołu krajów niemieckich, czego przykładami są klasztory franciszkanów we Wschowie i cystersów w Gościkowie-Paradyżu oraz sanktuarium maryjne w Rokitnie. Dla pielgrzyma tamtych czasów potężne, bastionowe mury, przez które wchodził do kościołów i klasztorów, były namacalnym dowodem na to, że u boku Maryi znajduje bezpieczne schronienie, a Ona sama jest prawdziwą obronną basztą.
 

Ten sam proces przekładania słowa na obraz dokonał się w malarstwie, gdzie narodził się odrębny styl przedstawiania Matki Boskiej, zwany ikonografią Tota Pulchra, czyli Cała piękna. Malarze barokowi zrezygnowali – pod wpływem Godzinek, a także wezwań Litanii Loretańskiej – z tradycyjnych, statycznych portretów na rzecz tworzenia konceptów, czyli wizualnych rebusów. Centralna postać Maryi, często stojąca na półksiężycu lub na globie i depcząca węża, była otaczana dziesiątkami symboli. Tak jest na przykład na obrazie Francisco de Zurbarána Niepokalane Poczęcie, gdzie wokół postaci Maryi widać sześć symboli:
U góry po prawej stronie malarz umieścił symbol zamkniętej Bramy Niebieskiej pochodzącej z wizji proroka Ezechiela: I rzekł do mnie Pan: Ta brama ma być zamknięta. Nie powinno się jej otwierać i nikt nie powinien przez nią wchodzić, albowiem Pan, Bóg Izraela, wszedł przez nią. Dlatego winna być ona zamknięta (Ez 44, 2). Symbolika bramy odnosi się do Maryi, przez którą przychodzi na świat Chrystus, a zamknięte drzwi oznaczają Jej dziewictwo. Maryja ma być też bramą do nieba, czyli pośrednikiem pomiędzy człowiekiem a Bogiem.


Po prawej stronie znajdują się też schody, których wymowa jest podobna do opisanego wyżej symbolu bramy. Schody są wyobrażeniem Drabiny Jakubowej opisanej w Księdze Rodzaju (Rdz 28, 12), łączącej niebo z ziemią. Maryja jest tu pośredniczką i tą, która niesie pomoc ludziom w dążeniu do Królestwa Niebieskiego. Pod symbolem schodów widać zwierciadło zaczerpnięte z Księgi Mądrości. Jego obecność dowodzi odblasku wiecznej światłości, czyli zwierciadła bez skazy (Mdr 7, 26). 

Z lewej strony pod Bramą Niebieską znajduje się obraz świątyni. Symbolika świątyni odnosi się do Maryi, która jest świątynią Boga i źródłem Wody Żywej zgodnie ze słowami z Pieśni nad Pieśniami: Tyś zdrojem wód żywych spływających z Libanu (PnP 4, 15). U stóp Matki Bożej rozpościera się miasto. Ma ono wyobrażać Maryję jako przybytek Boga, o którym wspomina Psalm 46: (...) miasto Boże, uświęcony przybytek Najwyższego (Ps 46, 5). Ów przybytek nawiązuje również do brzemiennej Maryi. Widoczna wieża jest Wieżą Dawidową znajdującą się w Jerozolimie. Taka paralela odnosi się do Pieśni nad Pieśniami, gdzie podkreśla się piękno Oblubienicy Boga: Szyja Twoja jak wieża Dawida, warownie zbudowana (PnP 4, 4). W Pieśniach znaleźć można także porównanie piękna Oblubienicy do smukłości palmy (PnP 7, 8), której symboliczny wizerunek również znalazł się na obrazie.

Nad głową Maryi widocznych jest dziesięć gwiazd z dwunastu, o których wspomina apokaliptyczna wizja. Dwie pozostałe Zurbarán umieścił pomiędzy chmurami po lewej stronie. Odosobnione gwiazdy mają również inne znaczenie. Jedna z nich nazywana była Gwiazdą Morza (Stella Maris) i, jak twierdził święty Hieronim, jest ona tłumaczeniem imienia Maryi. Wieczorny hymn Ave Maris Stella miał pozdrawiać Maryję jako tę, która wskazuje drogę i niesie otuchę żeglarzom. Do tej paraleli nawiązuje wzburzone morze u dołu obrazu, symbolizujące niebezpieczeństwa czyhające na duszę ludzką. Druga gwiazda wiązana jest z Jezusem, którego nosiła Maryja pod sercem. Jezus był nazywany w Apokalipsie gwiazdą poranną świecącą lub, jak pisał Święty Ambroży w komentarzach do Objawienia Jana: gwiazdą zaranną, której dajemy nazwę Jutrzenki: jak ona bowiem wschodząc rano, blask swój rozlewa na cały świat, tak i Chrystus przybywając na świat rozjaśnił jego oblicze. Maria była również nazywana Gwiazdą Zaranną, co prowadzi do konkluzji, iż Chrystus jest wschodzącym słońcem (Łk 1, 78), a Maryja poprzedza Jego przyjście. 

Wszystkie te porównania możemy znaleźć w tekście Godzinek. 

Dalekim odblaskiem i pochodną tego obrazu był cudowny wizerunek, który znajdował się w kościele farnym w Tartakowie, małym miasteczku w dawnym województwie bełskim, które w 2. połowie XVIII w. należało do rodu Potockich. Wojewoda kijowski Franciszek Salezy Potocki (zm. 1773) ufundował tam nową świątynię, w której umieszczono ów obraz, malowany na płótnie naklejonym na deskę, a przedstawiający Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny.


Obraz ten obecnie znajduje się w kościele Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Łukawcu koło Lubaczowa, gdzie w 1965 roku umieściły go siostry służebniczki. Malowidło ukazuje postać Matki Bożej, pod której stopami widać pokonanego skrzydlatego smoka, a obok leżące na ziemi jabłko. Ponad postacią Maryi unosi się Bóg Ojciec z siwą brodą, odziany w szaty, rozpościerający ręce nad Maryją, chroniąc Ją i całą ziemię. Z prawej i lewej strony widać znane z Godzinek symbole maryjne, jak lilie pośród cierni, Zwierciadło Sprawiedliwości, Drzewo Życia po stronie lewej i Bramę Niebieską, Krzew Gorejący i Wieżę Dawidową po prawej. 


Podobne treści można zobaczyć na XVIII-wiecznych iluzjonistycznych freskach Macieja Jana Meyera w kościele pojezuickim w Świętej Lipce (powstających w latach 1722–1737). Choć głównym programem sklepienia nawy głównej są wezwania z Litanii Loretańskiej, to dla ówczesnego pielgrzyma były one nierozerwalnie złączone z tekstem Godzinek o Niepokalanym Poczęciu NMP. W epoce baroku te dwie modlitwy karmiły się przecież tymi samymi, starotestamentowymi metaforami, tworząc spójny świat symboli. Patrząc na misternie namalowane przez Meyera medaliony, wierni od razu odnajdywali w nich strofy śpiewane o świcie.

Gdy na sklepieniu pojawia się róża pośród cierni, widzieli czystość Maryi zachowaną w grzesznym świecie, zgodnie z zawołaniem z Godzinek: Tać to różdżka, w której ani pierworodnej [ani uczynkowej] winy skaza nie postała. Namalowane przez artystę Zwierciadło sprawiedliwości, odbijające czyste światło, to nic innego jak modlitewne Zwierciadło bez zmazy. Z kolei potężna, iluzjonistyczna Wieża z kości słoniowej oraz świetlista Gwiazda zaranna to bezpośrednie, wizualne odpowiedniki wezwań, które do dziś rozbrzmiewają w świątyni podczas porannego śpiewu. W ten sposób Godzinki dokonały czegoś niezwykłego w historii kultury: przekształciły abstrakcyjną, trudną teologię w powszechny, zrozumiały dla każdego język sztuki, w którym architektura stała się twierdzą, malarstwo śpiewem, a codzienna modlitwa – przestrzenią, w której człowiek mógł fizycznie zamieszkać.

W tym i innych malowidłach wpleciono przecież skomplikowane, szczególnie dla współczesnego człowieka odniesienia wymienione w Godzinek. Są nimi: 

Runo Gedeona (Tyś Gedeona runo...) – to nawiązanie do starotestamentowej Księgi Sędziów. Gedeon, wódz Izraelitów, chciał upewnić się, że Bóg naprawdę pomoże mu wygrać bitwę. Poprosił o znak: rozłożył na ziemi wełniane runo (skórę owczą) i poprosił, by w nocy rosa spadła tylko na wełnę, a ziemia wokół pozostała sucha. Tak też się stało. Dla teologów to cudowne runo stało się symbolem Maryi. Rosa (symbol łaski Bożej i Ducha Świętego) zstąpiła tylko na Nią – została wybrana jako jedyna z całej ludzkości, nienaruszona przez grzech pierworodny, by począć Jezusa. Na dawnych obrazach malowano czasem postać klęczącego rycerza Gedeona, przed którym leży puszysta, lśniąca skóra owcza.

Plaster miodu Samsona (Plastrem miodu Samsona...) – Samson, biblijny mocarz, zabił gołymi rękami lwa. Gdy po jakimś czasie wracał tą samą drogą, zauważył, że w padlinie lwa dzikie pszczoły założyły gniazdo i produkują miód. Samson skosztował tego miodu, a potem ułożył słynną zagadkę: Z tego, który pożera, wyszło to, co się spożywa, a z mocnego wyszło słodkie. W barokowej teologii Godzinek ten obraz zinterpretowano mistycznie: lew oznaczał surowe, sprawiedliwe prawo Starego Testamentu lub śmierć, natomiast słodki miód to Chrystus i Jego Ewangelia. Maryja była postrzegana jako ten plaster, który zrodził i wydał na świat Najsłodszego Zbawiciela, przynosząc pociechę ludzkości.

Krzak Mojżesza gorejący (Tyś krzak Mojżeszów...) – w Księdze Wyjścia Mojżesz widzi na pustyni krzew, który płonie żywym ogniem, ale w ogóle się nie wypala. Z tego krzewu przemawia do niego Bóg. W sztuce sakralnej ten motyw kodował tajemnicę dziewiczego macierzyństwa Maryi. Tak jak ogień zstąpił na krzew, nie niszcząc go i nie obracając w popiół, tak Boski ogień (Duch Święty) zstąpił na Maryję. Została Matką Boga, nie tracąc swojego dziewictwa. Na obrazach Tota Pulchra Samostrzelnika czy innych mistrzów często w rogach widać zielony, bujny krzew spowity jaskrawymi płomieniami.
 
Arka Przymierza (Arko Przymierza...) – oryginalna, starotestamentowa Arka była najświętszym przedmiotem Izraelitów, wykonanym ze szlachetnego drewna i obitym czystym złotem. Wewnątrz niej przechowywano kamienne tablice z Dekalogiem (Słowo Boże). Maryja w Godzinkach jest nazywana Nową Arką Przymierza, ponieważ to w Jej łonie przez dziewięć miesięcy spoczywało żywe Słowo Boże – Jezus Chrystus. Na freskach malowano ją czasem jako lśniącą, złotą skrzynię niesioną przez kapłanów, nad którą unosi się Boża chwała. 

Różdżka Aarona (Różdżko Aarona kwitnąca...) – Aaron (brat Mojżesza) był kapłanem. Aby rozstrzygnąć spór o to, który ród ma prawo do kapłaństwa, wodzowie plemion złożyli w Przybytku suche, drewniane laski. Rano okazało się, że sucha różdżka Aarona w cudowny sposób wypuściła pąki, zakwitła i zrodziła słodkie migdały. Dla twórców nabożeństwa był to idealny symbol: suchy, martwy kawałek drewna daje życie i najpiękniejszy owoc bez udziału ludzkiej ręki. Tak samo Maryja – wbrew prawom natury – wydała na świat Owoc Życia, czyli Zbawiciela. W ikonografii barokowej ten motyw przedstawiano jako suchą gałązkę, na której nagle wyrastają kwiaty migdałowca, nierzadko stylizowane przez malarzy na zachwycający, samotny kwiat lilii lub róży.

Trudne? Gdy wiemy już, o co chodziło w wersetach nabożeństwa, nagle i wezwania, i obrazy stają się w pełni zrozumiałe…


Brak komentarzy:

Prześlij komentarz