W sztuce współczesnej było i jest już wszystko. Nie ma może tylko piękna. Dlatego jesteśmy wystawieni na paradoksy, wśród których najdziwniejszy może jest paradoks potłuczonego talerza - Otóż ta sama mozaika może stać się sztuką a kiedy indziej obciachem.
Kiedy mamy do czynienia z takim zjawiskiem? Wyobraźcie sobie następujący obrazek: polska wieś lub małe miasteczko lat 70. XX wieku, środek epoki gierkowskiej. Lokalny gospodarz, chcąc ubarwić szarą, betonową rzeczywistość przywozi z fabryki w Chodzieży lub Ćmielowie ciężarówkę produkcyjnych odpadów. Przez kolejne tygodnie z pietyzmem wtapia w cementową elewację nowobudowanego domu tysiące uszek od kubków, kawałków talerzy i potłuczonych filiżanek... Dom błyszczy w słońcu, sąsiedzi zazdroszczą, ale przyjeżdża miastowy krytyk sztuki i... łapie się za głowę. W oficjalnych pismach architektonicznych tamtej epoki aż roi się od tekstów o epidemii bezguścia i prowincjonalnym koszmarze. Warszawskie elity i prominentni architekci (wytresowani w czystym, surowym modernizmie) określali takie domy mianem architektonicznych nowotworów i gwałtu na ładzie przestrzennym. I tak domorośli murarze, którzy chcieli tylko wnieść odrobinę koloru w szarzyznę PRL-u, zostali oficjalnie okrzyknięci królami tandety i kiczu.
A teraz zmieńmy scenerię. Przenosimy się na urokliwą, brytyjską wyspę Guernsey. Wchodzimy do tamtejszej miniaturowej, bajkowej kapliczki. Ściany? W całości wyklejone potłuczoną porcelaną, muszlami i fragmentami ceramiki. Efekt? Zachwyt turystów z całego świata, status narodowego zabytku i współcześni krytycy sztuki prześcigający się w komplementach, pisząc o genialnym manifeście sztuki surowej (art brut) oraz o unikalnym francuskim stylu Picassiette.
Czyż paradoks zestawienia tych dwóch obrazów nie jest wręcz uderzający? Dokładnie ta sama technika, ten sam materiał i ta sama ludzka potrzeba ucieczki od szarości. Dlaczego więc w Polsce skorupy na ścianie były obciachem z PRL-”, a za granicą są arcydziełem ekscentrycznego geniusza?
Czas rozprawić się z tym snobizmem i przyjrzeć się budowli, która ten styl zapoczątkowała. Wszystko zaczęło się od jednego człowieka – francuskiego mnicha, brata Deodata, który w 1914 roku postanowił stworzyć w dolinie Les Vauxbelets coś wyjątkowego. Chciał zbudować miniaturową wersję monumentalnego Sanktuarium Matki Bożej z Lourdes. Problem polegał na tym, że nie miał budżetu, wielkich planów architektonicznych ani drogich materiałów. Miał za to niezłomną pasję i... góry odpadów. Zamiast tradycyjnych tynków, Deodat zaczął pokrywać ściany kapliczki (zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz) tysiącami kamyków, polnych minerałów oraz muszli. Prawdziwy przełom nastąpił jednak, gdy o jego niezwykłym projekcie napisała brytyjska prasa. Ludzie z całego świata – w tym, co ciekawe, także Polacy – zaczęli przysyłać mnichowi w paczkach swoje stare, potłuczone serwisy obiadowe, pamiątkowe filiżanki i talerze. Brat Deodat spędził dekady na misternym układaniu tych ceramicznych puzzli. Wklejał w ściany całe uszka filiżanek i rzeźbione dna talerzy, tworząc niesamowitą, trójwymiarową, dosłownie falującą fakturę.
Tak narodziła się jedna z najmniejszych i najbardziej zaskakujących kaplic na świecie, stanowiąca kwintesencję stylu Picassiette (czyli tworzenia sztuki z potłuczonych naczyń kuchennych). I choć polscy krytycy przez lata próbowali wybić rodakom z głowy miłość do skorup, to historia brata Deodata udowadnia, że to, co z perspektywy wielkich salonów wydaje się kiczem, w rękach samotnego wizjonera staje się nieśmiertelnym sacrum.
Ale aby zobaczyć ten niezwykły fenomen czy należy natychmiast kupować bilet lotniczy na Wyspy Normandzkie? Nic z tych rzeczy. Nasz rodzimy, polski grunt ma swoją własną – i równie fascynującą – opowieść w tym stylu. Aby ją odkryć, wystarczy udać się na wybrzeże, do Gdyni.
To tam można zobaczyć niezwykły kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa z charakterystyczną elewacją wykonaną z kamieni polnych oraz fragmentów potłuczonej ceramiki. Świątynia powstawała w latach 50. i 60. XX wieku (w czasach PRL-u), kiedy brakowało tradycyjnych materiałów budowlanych. Architekci (Jan Borowski i Leopold Taraszkiewicz) oraz budowniczowie musieli wykazać się ogromną pomysłowością. Dlatego do wykończenia ścian zewnętrznych użyto ogólnodostępnych otoczaków czyli kamieni polnych oraz odpadów ceramicznych – m.in. z kaszubskiej fabryki porcelany w Łubianie czy manufaktury Necla. Co ciekawe, gdyński projekt – podobnie jak kaplica brata Deodata – stał się zrywem całej społeczności. Mieszkańcy i wracający z rejsów marynarze znosili na plac budowy nie tylko polne głazy, ale też potłuczone naczynia i odpady z pomorskich zakładów produkcyjnych. Ówczesny proboszcz, ks. Hilary Jastak, z premedytacją postawił na tę surową estetykę, chcąc stworzyć architekturę bliską człowiekowi, która ostro kontrastowałaby z narzucanym odgórnie, socrealistycznym monumentalizmem. Drobne, białe i kolorowe kawałki ceramiki wtopione w zaprawę obok obłych kamieni z odległości do złudzenia przypominają masę perłową i morskie muszle. Nad bocznym wejściem znajduje się także ułożona z tych materiałów charakterystyczna mozaika w kształcie ryby. Kiedy patrzy się na te misternie poukładane fragmenty, trudno oprzeć się wrażeniu, że polscy księża i architekci dzielili z Deodatem dokładnie tę samą artystyczną intuicję. Z odpadków i rzeczy skazanych na zapomnienie stworzyli przestrzeń, która do dziś zapiera dech w piersiach wiernym i historykom sztuki.
Historia zatarcia granicy między tym, co uznajemy za tandetne, a tym, co nazywamy arcydziełem, niesie za sobą jeden fundamentalny wniosek: czas jest najlepszym rewidentem kiczu.
Dziś na naszych oczach dokonuje się niezwykła zmiana warty w postrzeganiu estetyki PRL-u. Pokolenie dwudziesto- i trzylatków, nieobarczone traumą szarych lat komunizmu, patrzy na te rzadkie, ocalałe domy z elewacjami z tłuczonego fajansu z zupełnie innej perspektywy. Dla nich to nie jest gwałt na ładzie przestrzennym, jak chcieli dawni krytycy, ale manifest surowej ludzkiej kreatywności. W czasach, gdy w sklepach budowlanych nie było nic, polski gospodarz musiał być projektantem, rzemieślnikiem i wizjonerem w jednym. Młodzi ludzie masowo fotografują te budynki i wrzucają je na Instagrama, widząc w nich prekursorski, genialny upcykling i autentyczną sztukę ulicy.
I tu zamyka się koło naszego paradoksu. Wyniosła, akademicka krytyka sztuki po latach musiała skapitulować. Okazało się, że niezależnie od tego, czy mówimy o skromnym mnichu z Guernsey, czy o upartym murarzu z polskiej prowincji – obaj robili dokładnie to samo. Ratowali świat przed nudą i szarością za pomocą potłuczonego talerza. Może więc następnym razem, zamiast bezmyślnie powtarzać słowo „kicz”, warto po prostu podejść bliżej i przyjrzeć się historii ukrytej w skorupach?
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz